Cấu tạo chung của hộp số.
 Hộp số hai trục
 Sơđồ cấu tạo và nguyên lý hoạt động hộp số hai trục

Sơ đồ cấu tạo của hộp số hai trục được thể hiện trên hình 3.1.a. Ngoài vỏ hộp số không thể hiện ở đây, các bộ phận chính của hộp số bao gồm: trục sơ cấp 1, trục thứ cấp 2, các bánh răng Z1, Z2, Z3, Z4, Z'1, Z'2, Z'3, Z'4, ống gài 3 và 4. Các bánh răng trên trục sơ cấp Z1, Z2, Z3, Z4 được cố định trên trục. Còn các bánh răng trên trục thứ cấp Z'1, Z'2, Z'3, Z'4 được quay trơn trên trục. Các ống gài 3 và 4 liên kết then hoa với trục và có các vấu răng ở hai phía để ăn khớp với các bánh răng cần gài.

Hình 3.1 Hộp số hai trục

Nguyên lý làm việc của hộp số như sau:
Khi ống gài 3 và 4 ở vị trí trung gian mặc dù các bánh răng trên trục sơ cấp và thứ cấp luôn ăn khớp với nhau nhưng các bánh răng trên trục thứ cấp quay trơn với trục nên hộp số chưa truyền mômen (số 0). Các số truyền của hộp số được thực hiện như sau:
- Số 1: để gài số 1, người ta điều khiển ống gài 3 dịch chuyển sang phải cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z^'₁ khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z₁®Z^'₁®ống gài 3 ®trục 2.
- Số 2: để gài số 2, người ta điều khiển ống gài 3 dịch chuyển sang trái cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z^'₂ khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z₂®Z^'₂®ống gài 3 ®trục 2.
- Số 3: để gài số 3, người ta điều khiển ống gài 4 dịch chuyển sang phải cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z^'₃ khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z₃®Z^'₃®ống gài 4 ®trục 2.
- Số 4: để gài số 4, người ta điều khiển ống gài 4 dịch chuyển sang trái cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z^'₄ khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z₄®Z^'₄®ống gài 4 ®trục 2.
 Cấu tạo thực tế và nguyên lý làm việc của hộp số hai trục

Hình 3.2 Cấu tạo thực tế của hộp số hai trục

Về cơ bản cấu tạo chung của hộp số hai trục cũng bao gồm các chi tiết như đã trình bày ở trên. Trong hình 3.2 còn thể hiện đây là hộp số hai trục 5 cấp, có cả số lùi và truyền lực cuối cùng có bộ vi sai. Vì hộp số có 5 cấp nên trên trục sơ cấp và thứ cấp có 5 cặp bánh răng luôn ăn khớp với nhau. Trong đó bánh răng chủ 
động số 1, số 2 cố định trên trục sơ cấp. Bánh răng chủ động số 3, số 4, số 5 quay trơn trên trục sơ cấp. Bánh răng bị động số 1, số 2 quay trơn trên trục thứ cấp. Bánh răng bị động số 3, số 4, số 5 cố định trên trục thứ cấp (thường bánh răng quay trơn được bố trí cạnh đồng tốc gài số). Vì có 5 số nên hộp số có 3 ống gài đồng tốc. Ngoài ra để đảo chiều quay của trục thứ cấp khi lùi xe hộp số còn có thêm 1 bánh răng số lùi có thể di trượt trên trục số lùi để ăn khớp với một bánh răng chủ động số lùi trên trục sơ cấp và vành răng trên ống gài của bộ đồng tốc số 1 và số 2 ở vị trí trung gian. Vì hộp số hai trục thường bố trí ở xe du lịch cầu trước chủ động nên ngoài các bộ phận nêu trên thì cặp bánh răng truyền lực cuối cùng và bộ vi sai cũng được bố trí luôn trong cụm hộp số.
Nguyên lý làm việc của hộp số khi gài các số truyền khác nhau được thể hiện ở các hình vẽ sau:

a. Đường truyền mômen khi đi số 1

b. Đường truyền mômen khi đi số 2

* Đường truyền mômen khi đi số 1 c. Đường truyền mômen khi đi số 3 d. Đường truyền mômen khi đi số 4 * Đường truyền mômen khi đi số 3  e. Đường truyền mômen khi đi số 5  f. Đường truyền mômen khi đi số lùi * Đường truyền mômen khi đi số 5 * Đường truyền mômen khi đi số lùi Hộp số ba trục  Sơđồ cấu tạo và nguyên lý hoạt động hộp số ba trục Sơ đồ cấu tạo của hộp số ba trục được thể hiện trên hình 3.3. Trục sơ cấp 1 và trục thứ cấp 2 được bố trí đồng trục với nhau. Ngoài vỏ hộp số không thể hiện ở đây, các bộ phận chính của hộp số bao gồm: trục sơ cấp 1, trục thứ cấp 2 và trục trung gian 3 các bánh răng Z1, Z2, Z3, Z4, Z'1, Z'2, Z'3, Z'4, ống gài 4 và 5. bánh răng Z4 được chế tạo liền với trục sơ cấp. Các bánh răng trên trục thứ cấp Z1, Z2, Z3 được quay trơn trên trục. Còn các bánh răng trên trục trung gian Z'1, Z'2, Z'3, Z'4 được cố định trên trục. Các ống gài 4 và 5 liên kết then hoa với trục và có các vấu răng ở hai phía để ăn khớp với các bánh răng cần gài.  Nguyên lý làm việc của hộp số như sau: Khi ống gài 4 và 5 ở vị trí trung gian mặc dù các bánh răng trên trục sơ cấp, thứ cấp và trục trung gian luôn ăn khớp với nhau nhưng các bánh răng trên trục thứ cấp quay trơn với trục nên hộp số chưa truyền mômen (số 0). Các số truyền của hộp số được thực hiện như sau: - Số 1: để gài số 1, người ta điều khiển ống gài 5 dịch chuyển sang phải cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z1 khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z4®Z'4 ®trục trung gian ®Z'1®Z1®ống gài 5 ®trục 2. - Số 2: để gài số 2, người ta điều khiển ống gài 5 dịch chuyển sang trái cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z2 khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z4®Z'4 ®trục trung gian ®Z'2®Z2®ống gài 5 ®trục 2. - Số 3: để gài số 3, người ta điều khiển ống gài 4 dịch chuyển sang phải cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z3 khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z4®Z'4 ®trục trung gian ®Z'3®Z3®ống gài 4 ®trục 2. - Số 4: để gài số 4, người ta điều khiển ống gài 5 dịch chuyển sang trái cho vấu gài ăn khớp với bánh răng Z4 khi đó dòng truyền mômen từ trục 1 ®Z4 ống gài 4 ®trục 2 (truyền thẳng).  Cấu tạo thực tế và nguyên lý làm việc của hộp số ba trục  Sơđồ cấu tạo hộp số ba trục Trục sơ cấp của hộp số đồng thời là trục ly hợp được chế tạo liền với bánh răng luôn ăn khớp gọi là bánh răng chủ động chính (số 4). Trục thứ cấp được đặt đồng trục với trục sơ cấp. Một đầu của trục thứ cấp được tựa trên ổ bi nằm ở vỏ hộp số, đầu còn lại gối vào ổ bi kim trong phần rỗng của bánh răng chủ động chính. Trục trung gian được gối trên hai ổ đỡ nằm trong vỏ hộp số, đặt song song và cách trục sơ cấp và thứ cấp một khoảng nào đó. Để thực hiện việc gài số, trong hộp số cũng có các ống gài đồng tốc. Vì hộp số có 5 số tiến nên trong hộp số phải sử dụng 3 ống gài đồng tốc. Ngoài ra hộp số còn có bánh răng số lùi có thể di trượt trên trục số lùi để thực hiện gài số lùi khi lùi xe.